30 ditë për zakone të sigurta

Dita 1 🔐 Kyçe telefonin Vendos një PIN me të paktën 6 shifra, ose gishtin/fytyrën, për ta kyçur telefonin ose tabletin. Kontrollo që ekrani të kyçet vetë pas 1–2 minutash. Nëse e humb pajisjen, kyçi është mbrojtja e parë e fotove, mesazheve dhe llogarive të tua. Dita 2 🔄 Dita e përditësimeve Te Cilësimet, kontrollo nëse telefoni, tableti ose kompjuteri ka përditësime dhe instaloji. Ndiz përditësimet automatike për sistemin dhe aplikacionet. Përditësimet mbyllin vrimat e sigurisë që sulmuesit i njohin tashmë. Dita 3 📍 Gjej pajisjen time Kontrollo që funksioni për gjetjen e pajisjes së humbur të jetë i ndezur: Find My në iPhone ose Find Hub (më parë Find My Device) në Android. Nëse telefoni humbet ose vidhet, mund ta gjesh, ta kyçësh ose ta fshish nga larg. Dita 4 🗑️ Pastro aplikacionet Fshi të paktën 3 aplikacione ose lojëra që nuk i ke hapur prej më shumë se një muaji. Çdo aplikacion i panevojshëm është një derë më shumë për rreziqe dhe për mbledhje të dhënash. Dita 5 🧩 Frazëkalimi im Ndrysho fjalëkalimin e një llogarie të rëndësishme me një frazëkalim me 4 fjalë të rastësishme. Provo një shembull të ngjashëm — jo vetë fjalëkalimin — te “Kontrollo fjalëkalimin”. Frazëkalimet e gjata janë shumë më të vështira për t'u thyer dhe më të lehta për t'u mbajtur mend. Dita 6 🔑 2FA në email Me ndihmën e një prindi, aktivizo verifikimin me dy hapa (2FA) në llogarinë tënde të emailit dhe ruaj kodet rezervë në një vend të sigurt. Emaili është çelësi kryesor: me të rikthehen të gjitha llogaritë e tjera. Dita 7 🎛️ Lejet e aplikacioneve Te Cilësimet → Privatësia (ose Lejet), shiko cilat aplikacione kanë qasje te vendndodhja, kamera, mikrofoni dhe kontaktet. Hiq të paktën një leje që nuk nevojitet. Shumë aplikacione mbledhin më shumë të dhëna se sa u duhen për të funksionuar. Dita 8 📸 Kamera pa vendndodhje Fike ruajtjen e vendndodhjes në fotot e kamerës: në iPhone te Settings → Privacy & Security → Location Services → Camera → Never; në Android te cilësimet e aplikacionit Kamera. Fotot mund të zbulojnë pa dashje ku jeton ose në cilën shkollë shkon. Dita 9 🔒 Profil privat Kontrollo që profilet e tua në rrjete sociale dhe në lojëra të jenë private dhe që mesazhe të të dërgojnë vetëm miqtë. Profili privat i mban të panjohurit larg fotove dhe jetës sate. Dita 10 👨‍👩‍👧 Rregullat e familjes Bisedo 10 minuta me familjen dhe shkruani bashkë 3–5 rregulla për internetin në shtëpi, p.sh. ku karikohen telefonat natën dhe çfarë bëjmë kur shohim diçka të keqe. Rregullat që i bëjmë bashkë respektohen më lehtë nga të gjithë. Dita 11 💻 Kush është i kyçur? Te cilësimet e sigurisë së emailit, të WhatsApp-it (Linked devices) dhe të rrjeteve sociale, shiko në cilat pajisje je i kyçur. Dil nga çdo pajisje që nuk e njeh ose nuk e përdor më. Një pajisje e vjetër ose e huaj që ka mbetur e kyçur mund t'i japë dikujt qasje në mesazhet e tua. Dita 12 🎣 Stërvitu kundër mashtrimeve Luaj lojën “Dallo mashtrimin” dhe lexo të paktën një shembull në faqen “Mashtrimet e zakonshme”. Sa më shumë shembuj sheh, aq më shpejt e njeh një mashtrim të vërtetë. Dita 13 💬 Dita e komentit të mirë Shkruaj sot tre komente ose mesazhe të sjellshme dhe të sinqerta për shokë ose familjarë. Mirësia online e bën internetin më të këndshëm dhe më të sigurt për të gjithë. Dita 14 ☁️ Kopje rezervë e fotove Kontrollo nëse fotot e tua ruhen automatikisht në një kopje rezervë (në cloud ose në kompjuter). Nëse jo, ndize me ndihmën e një prindi. Nëse telefoni humbet, prishet ose infektohet, kujtimet e tua mbeten të sigurta. Dita 15 🔍 A janë zbuluar të dhënat e mia? Me një prind, shkruaj adresën e emailit te haveibeenpwned.com dhe shiko nëse është përfshirë në ndonjë rrjedhje të dhënash. Nëse po, ndrysho fjalëkalimin e asaj llogarie. Kur një faqe hakohet, fjalëkalimet e vjedhura provohen edhe në llogaritë e tua të tjera. Dita 16 🗝️ Menaxheri i fjalëkalimeve Me një prind, zgjidhni një menaxher fjalëkalimesh — p.sh. atë që ka telefoni (Google ose Apple) ose një aplikacion të besueshëm — dhe ruani aty fjalëkalimin e parë. Menaxheri i mban mend të gjitha fjalëkalimet, që secili të jetë i gjatë dhe i ndryshëm. Dita 17 📧 Pastro emailin Çregjistrohu (Unsubscribe) nga të paktën 5 buletine ose reklama që nuk i lexon dhe shëno si spam mesazhet e dyshimta. Në një kuti postare më të pastër e dallon më lehtë mesazhin mashtrues. Dita 18 🌙 Mbrëmje pa ekrane Kalo sonte një orë para gjumit pa ekran: lexo, luaj një lojë tavoline ose bisedo me familjen. Telefoni karikohet jashtë dhomës. Gjumi i mirë të ndihmon të mësosh, të jesh i qetë dhe të marrësh vendime më të mençura online. Dita 19 📶 Ruteri i shtëpisë Me prindërit, kontrolloni nëse fjalëkalimi i administrimit të ruterit është ndryshuar nga ai i fabrikës dhe nëse fjalëkalimi i Wi-Fi-së është i gjatë. Nëse jo, planifikoni bashkë ndryshimin. Ruteri mbron të gjitha pajisjet e shtëpisë, prandaj nuk duhet ta ketë fjalëkalimin e fabrikës. Dita 20 👥 Kush më ndjek? Shiko listën e ndjekësve dhe të miqve në rrjete sociale dhe në lojëra. Hiq ata që nuk i njeh në jetën reale. Sa më pak të panjohur t'i shohin postimet e tua, aq më i sigurt je. Dita 21 🔕 Njoftimet nën kontroll Fik njoftimet e aplikacioneve që nuk janë të rëndësishme (lojëra, dyqane, video) dhe lëri vetëm ato nga njerëzit. Më pak njoftime do të thotë më pak shpërqendrim dhe më pak tërheqje për t'u kthyer te ekrani. Dita 22 🛡️ Blloko dhe raporto Gjej ku janë butonat Blloko dhe Raporto në aplikacionin ose lojën që përdor më shumë dhe tregoja dikujt tjetër. Kur ndodh diçka e keqe, duhet ta dish menjëherë ku të klikosh. Dita 23 👵 Mëso gjyshin ose gjyshen Mësoji një gjyshi, gjysheje ose të afërmi të moshuar një gjë: si ta dallojë një SMS mashtrues ose pse nuk duhet ta japë kurrë kodin që i vjen me mesazh. Të moshuarit janë shpesh shënjestër e mashtruesve dhe ti mund t'i mbrosh. Dita 24 📡 Wi-Fi dhe Bluetooth Fike lidhjen automatike me rrjete Wi-Fi të hapura, fshi rrjetet e vjetra të ruajtura dhe fike Bluetooth-in kur nuk e përdor. Pajisja jote nuk duhet të lidhet vetë me rrjete që nuk i njeh. Dita 25 🧹 Pastro llogaritë e vjetra Bëj një listë të llogarive që i ke hapur dhe nuk i përdor më (lojëra, aplikacione, faqe). Fshi të paktën njërën prej tyre. Llogaritë e harruara mund të hakohen pa e kuptuar dhe të zbulojnë të dhënat e tua. Dita 26 🤖 E vërtetë apo AI? Gjej një video ose foto viral dhe kontrollo kush e publikoi e para dhe a e raportojnë edhe burime të besueshme. Mos e shpërndaj pa e kontrolluar. Në kohën e AI-së, burimi është më i rëndësishëm se sa reale duket pamja. Dita 27 🤫 Fjala sekrete e familjes Zgjidhni bashkë në familje një fjalë sekrete që e përdorni vetëm kur dikush kërkon ndihmë urgjente me telefon ose me mesazh. Kjo fjalë i zbulon mashtruesit që imitojnë numrin ose zërin e një familjari. Dita 28 🔎 Kërko emrin tënd Me një prind, kërko emrin dhe mbiemrin tënd në internet dhe shiko çfarë del. Nëse gjen diçka që nuk të pëlqen, mendoni bashkë si ta hiqni. Kështu e sheh gjurmën tënde dixhitale ashtu siç e shohin të tjerët. Dita 29 🆘 Plani im i ndihmës Shkruaj në një letër emrat e 3 të rriturve të cilëve mund t'u tregosh nëse të ndodh diçka e keqe online, si dhe numrin e Policisë së Kosovës: 192. Kur je i shqetësuar, vepron më lehtë nëse e di që më parë kujt t'i drejtohesh. Dita 30 🏆 Premtimi im Plotëso “Listën e kontrollit” ose “Pasaportën dixhitale” dhe shkruaj premtimin tënd: 3 zakone sigurie që do t'i mbash edhe pas sfidës. Zakonet e mira bëhen të përhershme vetëm kur i përsërisim çdo ditë.